گلوی بخش خصوصی زیر تیغ بیمه و مالیات
تولید صنعتی ساختمان چیست و تحقق آن در ایران با چه موانعی روبرو است؟
سخن اول . ضرورت بازتعریف مفهوم «تولید صنعتی ساختمان»
نظامهای ناکارآمد ارزیابی در آموزش عالی کشور ــ چه در دانشگاههای دولتی و آزاد و چه در مراکز غیرانتفاعی، علمی-کاربردی و پردیسهای بینالملل ــ دو پیامد نامطلوب برای جامعه به همراه داشته است:
۱. فرآیند توسعه ذهنی دانشجو، که باید از مسیر انجام پروژههای آموزشی و پایاننامه شکل گیرد، بهآسانی با پول جایگزین میشود و هیچ سازوکاری برای مجازات یا بازدارندگی وجود ندارد. نتیجه آن است که کارآمدی و توان خلق ارزش فارغ التحصیلان در مقاطع کارشناسی ، کارشناسی ارشد و حتی دکتری بهشدت افت کرده است .
۲. همزمان با کاهش اثربخشی تحصیلات دانشگاهی ، جایگاه دانشگاه و شاغلان آن ــ از استاد گرفته تا فارغالتحصیل ــ در نگاه جامعه و صنعت تنزل یافته است. امروز «کار دانشگاهی»، «مقاله دانشگاهی» یا حتی «پژوهش دانشگاهی»، در ذهن بسیاری مترادف است با فعالیتی صرفاً برای اخذ مدرک؛ برگی کاغذ بیاثر در خلق ارزش اقتصادی و اجتماعی.
این مصیبت در حالی رخ داده است که کشور ما برای عبور از بحران عقبماندگی ــ پس از آنکه حقیقت عقبماندگی را بپذیرد و آمارهای نهادهای بیطرف را در این زمینه باور کند ــ بیش از هر زمان دیگر به کار علمی نیاز دارد؛ کاری که با بازتعریف مفاهیم بنیادین، بتواند کشور را از وضعیت کنونی، که فاصلهای بسیار با جایگاه شایستهاش دارد، رهایی بخشد.
تصویر شماره۲. وضعیت ایران در جهان در شاخص «کامیابی» (نقشه سال ۲۰۱۰ موسسه پژوهشی لگاتوم)
گزارش سال ۲۰۲۳ این موسسه و بررسی آخرین وضعیت شاخصهای اقتصادی و اجتماعی ایران در جهان را میتوانید از بارکد روبرو دانلود کنید.
دهههاست انواع تکنولوژیهای تولید صنعتی ساختمان ــ از سادهترین نمونهها مانند اتصالات پوشفیت لوله تا پیشرفتهترین فناوریها مانند پرینت سهبعدی ساختمان ــ به کشور وارد شده، بومیسازی گردیده و حتی موفق به اخذ گواهینامههای فنی و ورود به آییننامهها و مقررات ملی ساختمان شدهاند. با این همه، ساختوساز در ایران همچنان فرآیندی طولانی و پراتلاف است؛ محصول نهایی کیفیت و عمر مطلوب ندارد و دوره بهرهبرداری نیز با هدررفت سنگین منابع انرژی، از گاز تا برق، همراه است.
اگر «تولید صنعتی ساختمان» به معنای ساختوساز با حداقل دورریز و حداکثر کیفیت و سرعت است، چرا امروز در تهران حتی یافتن محلی برای تخلیه نخالههای ساختمانیِ حاصل از پروژهها دشوار شده است؟
اگر «تولید صنعتی ساختمان» باید ارزش اقتصادی خلق کند ــ که در ذات خود چنین قابلیتی دارد ــ چرا بنگاههای معاملات ملکی، مهندسان سازنده را بر اساس میزان صنعتیسازی در کارشان دستهبندی و به مالکان زمین معرفی نمیکنند؟
چرا نسخه آلمانی «تولید صنعتی ساختمان» تصویر شماره چهار را تولید میکند و ترجمه فارسی آن تصویر شماره پنج می شود ؟
کجای خوانش ما از «تولید صنعتی ساختمان» دچار خطا شده است ؟
سخن دوم. تولید صنعتی ساختمان چیست؟
برای تشریح مفهوم «تولیدِ صنعتیِ ساختمان» لازم است به ترتیب، مفهوم «ساختمان» و سپس مفهوم «صنعت» و «تولید صنعتی» شناسایی شود.
۱. ساختمان چیست ؟
ساختمان یک سیستم است؛ سیستمی متشکل از زیرسیستم هایی که در ارتباطی پایدار با یکدیگر، یک کل منسجم و یکپارچه را شکل میدهند.
تصویر شماره ۶: نمونه ساختار سیستمی ساختمان
تفکیک ساختمان به زیرسیستمهای مختلف ــ همانگونه که در تصویر شماره شش نشان داده شده ــ بسته به تصمیم آگاهانه معمار و شرایط پروژه میتواند تغییر کند: از نوع کاربری و مقیاس گرفته تا تعداد طبقات و جنس هر زیرسیستم. بنابراین چنین دستهبندیای نسخهای واحد و قابل تعمیم به همه پروژهها نیست، بلکه باید برای هر پروژه، در نخستین گامهای تعیین روش ساخت، بهصورت اختصاصی طراحی شود.
همچنین باید توجه داشت که هر زیرسیستم خود از زیرسیستمهای دیگری تشکیل شده است و این رابطهی کل و جزء تا ریزترین اجزای ساختمان ادامه مییابد؛ برای نمونه، حتی پیچ اتصال رانر به اِستاد در زیرسیستم دیوار داخلی از نوع درایوال نیز بخشی از همین زنجیره است.
نکته کلیدی در نگرش سیستمی به طراحی ساختمان آن است که معمار ــ بهعنوان طراح سیستم ــ وظیفه دارد نهتنها سیستمها و زیرسیستمها را در سطوح مختلف از کل تا جزء تعریف کند، بلکه شیوهی همنشینی و ارتباط میان آنها را نیز بهگونهای سامان دهد که هویت هر سیستم از سیستم مجاور قابل تمایز بماند.
هر اقدامی که موجب تداخل در محدودهی عملکرد و نقش سیستمها شود، ساختمان را از یک کل منسجم به یک مجموعهی آشفته بدل میکند. پیامد چنین وضعیتی چیزی جز ناپایداری و کاهش تابآوری نیست؛ و این همان آفتی است که امروز دامنگیر ساختمانسازی ایران شده است.
برای درک بهتر، به تصاویر شماره هفت و هشت نگاه کنید.
با اضافه شدن زیرسیستم کفسازی از نوع ملات ماسه–سیمان، مرز میان کفسازی و آبرسانی (و فاضلاب) از بین میرود. این وضعیت شبیه همان چیزی است که در بدن پس از سوختگی و چسبندگیِ بافت رخ میدهد؛ جایی که زیرسیستم «دست» توانایی ایفای کارکرد مستقل حرکتی خود را تا حد زیادی از دست میدهد.
نگرش سیستمی به ساختمان، این ظرفیت را ایجاد میکند که هر زیرسیستم به یک ماژول منسجم تبدیل شود؛ ماژولی که میتواند در کنار ماژولهای همجنس یا ناهمجنس خود قرار گیرد و همچنان بخشی از یک کل هماهنگ را بسازد.
شاید این نگرش به ساختمان بدیهی به نظر برسد، اما در رویه جاری صنعت چنین نیست. بهعنوان نمونه، عایقهای رطوبتی یا حرارتی معمولاً در ذیل زیرسیستم جداره عمودی طبقهبندی نمیشوند. در حالی که باید مفهومی یکپارچه از «جداره عمودی» وجود داشته باشد؛ مفهومی که بتواند همه انواع جداره در موقعیتهای مختلف ساختمانی را دربرگیرد و به تبع آن نقشهای گوناگونی همچون مقاومت در برابر انتقال رطوبت، گرما و صوت را ایفا کند. چنین نگاهی هنوز در صنعت ما ناشناخته است.
حتی بالاترین نهاد تحقیقاتی و تصمیمسازی در حوزه دانش ساختمانسازی کشور، یعنی مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، نیز از این ضعف مستثنا نیست. در کتاب مجموعه فناوریهای نوین و مطرح در صنعت ساختمان، پنجره در ذیل عایقهای حرارتی طبقهبندی شده است؛ نمونهای روشن از فقدان نگرش سیستمی در تولید محتوا و تألیف چنین مرجعی.
۲. تولید صنعتی چیست؟
تولید صنعتی، فرآیندی است که طی آن، هزینهها و مدت زمان تولید کاهش مییابد، کیفیتی یکنواخت در محصول به دست میآید و ارزشهای توسعه پایدار (Sustainable Development) رعایت میگردد.
با قاطعیت میتوان گفت، دستیابی به این اهداف، جز در شرایط تولید کارخانهای (Offsite Manufacturing) ممکن نیست. اینکه تولید صنعتی، تولید انبوه (Mass Production)، تولید انبوه شخصیسازیشده (Mass Customization) یا تولید سفارشی (Taylor Made) باشد، تفاوتی در اصل تعریف ایجاد نمیکند.
بنابراین میتوان با قاطعیت گفت، هر روشی در ساختمانسازی که در مقایسه با روشهای رقیب، به کاهش نسبی هزینه و زمان ساخت منجر نشود، شایستهی عنوان تولید صنعتی ساختمان نیست؛ یا دستکم، اگر نگاه صفر و یکی نداشته باشیم، باید آن را دارای شاخص صنعتیسازی پایینی دانست.
۳. سطوح تولید صنعتی ساختمان و رونمایی از ویرایش اول شاخص (ایندکس) جدید صنعتیسازی
با توجه به تعاریف ارائهشده در بخش قبل، هرگاه زیرسیستمهای ساختمان در کارخانه تولید شوند و صرفاً برای نصب به سایت پروژه منتقل گردند، میتوان سطوح مختلف تولید صنعتی ساختمان را مشخص کرد.
این سطوح ــ با در نظر گرفتن وضع کنونی دانش و تکنیک ساختمانسازی در ایران ــ در تصویر شماره دوازده نشان داده شدهاند.
مثالهایی برای درک بهتر سطوح صنعتیسازی:
سطح ۱: ماژولهای دوبعدی تکدیسیپلینی مانند پانلهای LSF، دیوار گچی پیشساخته، ساندویچ پانل، قطعات فولادی یا بتنی پیشساخته
سطح ۲: ماژولهای دو بعدی نما شامل پوسته خارجی و داخلی بههمراه پنجره (و تأسیسات داخل جداره)
سطح ۳: ماژولهای سهبعدی تکدیسیپلینی مانند پله پیشساخته یا اتاقک بدون زیرسیستمهای تأسیساتی
سطح ۴: ماژولهای حجمی چنددیسیپلینی برای فضاهای عملکردی مانند حمام ماژولار یا موتورخانه ماژولار
سطح ۵ به بعد: ساختمانهای کاملِ حجمی و تمامپیشساخته
روشن است که در سطوح پایینتر جدول، اهداف اصلی تولید صنعتی ــ یعنی کاهش هزینه و افزایش سرعت ساخت ــ بهتر محقق میشوند. اما هرچه سطح پیچیدگی بالاتر میرود، و بهویژه در مرحلهای که کل ساختمان در کارخانه ساخته و سپس بهصورت قطعات حجمی بزرگ به محل منتقل میشود، قواعد رایج صنعت ساختمان دگرگون میگردد.
در این سطح، تغییر آنچنان بنیادین است که حتی علم اقتصاد ناگزیر خواهد شد ساختمان را از ردهی کالاهای غیربازرگانی (non-tradable) – که نسبت حجم به وزن در آنها ارزش اقتصادی پایینی دارد – خارج کند و در طبقهی محصولات قابل واردات و صادرات قرار دهد.
پیش از آنکه در صفحات بعد پروژهای را مرور کنیم که ظرفیتهای شگرف ساختمانسازی بر پایهی سطوح پنجم به بعد رویکرد «س.ب.ک» را نشان میدهد، کافی است به یک نکته بیاندیشیم:
صرفاً تغییر تعریف صنعتیسازی از برداشت رایج امروز در ذهن جمعی صنعت ساختمان ایران به مفهوم ساختبرونکارگاهی (Offsite Manufacturing)، تا چه اندازه میتواند در بهبود وضعیت کنونی ساختمانسازی کشور اثرگذار باشد؟
سخن سوم. موانع تحقق تولید صنعتی ساختمان با رویکرد ساختبرونکارگاهی (س.ب.ک)
تولید صنعتی مستلزم شفافیت کامل در مشخصات اجزای محصول است. اگر مهندسان صنعت ساختمان ایران بتوانند با ابهامات و چالشهایی که از سوی سازمانهای متولی صدور مجوز ایجاد میشود روبهرو شوند و با هدایت ذینفعان پروژه ـ بهویژه سرمایهگذاران ـ کلیه اسناد فنی مورد نیاز را بر پایهی فناوری BIM در سطح LOD400 و در چهار دیسیپلین سازه، معماری، برق و مکانیک تهیه کنند، آنگاه فاصله چندانی تا دستیابی به سطوح بالای تولید صنعتی ساختمان باقی نخواهد ماند.
گام بعدی، تسلط بر دانش DfMA (Design for Manufacturing and Assembly) است؛ دانشی که در مقالات و نشستهای علمی آینده، مشروحاً به آن پرداخته خواهد شد.
جمعبندی و نقشه راه اجرایی.
۱. صورتبندی مفهومی:
تولید صنعتی ساختمان زمانی محقق است که سه هدف بهطور همزمان محقق شوند: کاهش هزینه و زمان، کیفیت یکنواخت و رعایت ارزشهای توسعه پایدار.
تحقق این سهگانه بدون ساختبرونکارگاهی (OSM/Offsite Manufacturing) ممکن نیست. بهعبارتدیگر، «س.ب.ک» شرط لازم ورود به صنعتیسازی است.
طیف بومیشده سطوح صنعتیسازی (۰ تا ۵+) از مصالح صنعتی تا ماژولهای سهبعدی چنددیسیپلینی Outdoor، نقشهی تکامل ما را روشن میکند و زبان مشترک تصمیمسازی را شکل میدهد.
۲. اقدامات پیشنهادی برای انجمن تولیدکنندگان و فنآوران صنعتی ساختمان
۱. تعریف رسمی «س.ب.ک» در مقررات – با رعایت حقوق مادی و معنوی مؤلف- و الحاق سطوح ۰–۵ به پیوستهای فنی (واژگان مشترک برای صدور مجوز و ارزیابی).
۲. الزام BIM در سطح LOD400 برای چهار دیسیپلین (سازه/معماری/برق/مکانیک) در پروژههای پایلوت صنعتی.
۳. تدوین دستورالعمل DfMA (Design for Manufacturing & Assembly) و گنجاندن آن در شرح خدمات طراحی.
۴. بازطراحی فرآیند مجوزدهی: پیشتأیید کارخانه/ماژول و کاهش رفتوبرگشتهای پرونده در شهرداری/ناظر.
۵. الگوی تدارکات و قرارداد متناسب با صنعتیسازی DMI (Design- Manufacture- Install) بهجای قراردادهای صرفاً کارگاهی.
۶. نظام تضمین کیفیت کارخانهای و ردیابی سریالی قطعات (Traceability) برای ماژولها و پانلها.
۷. مشوقهای اقتصادی هدفمند: معافیت/تخفیف حمل ماژول، بیمه کیفیت ماژولار، اولویت در اعطای تسهیلات پروژههای «س.ب.ک».
۸. پایلوتهای منطقهای (مثلاً یک مدرسه، یک تیپ ویلایی، یک بلوک اقامتی) با ارزیابی قبل/بعد بر اساس ایندکس صنعتیسازی.
۹. رتبهبندی حرفهای سازندگان بر مبنای ایندکس (بهروز شونده و شفاف برای بازار زمین و سرمایه).
۱۰. برنامه ارتقای مهارت برای معماران/مهندسان: کارگاههای BIM LOD400 و DfMA با پروژه واقعی.
۳. شاخصهای پایش موفقیت
۱. کاهش میانگین زمان ساخت نسبت به خط پایه (Base Line) پروژههای مشابه در همان شهر
۲. کاهش هزینه تمامشده و دوبارهکاری
۳. کاهش دورریز مواد و اتلاف آب و انرژی در تولید و بهرهبرداری (کیلوگرم/مترمربع، لیتر/مترمربع، کیلوواتساعت/مترمربع).
۴. افزایش یکنواختی کیفیت و ایمنی (نمره بازرسی کارخانه/سایت، نرخ حادثه)
۵. امتیاز رضایت بهرهبردار پس از استقرار
۶. درصد پروژههای دارای «س.ب.ک» در مجوزهای صادره سالانه.
دیدگاهتان را بنویسید