گلوی بخش خصوصی زیر تیغ بیمه و مالیات
کپر، الگویی کهن برای آینده
کپر
کپر سازهای است که از اجزای چوبی گیاهان که طول و انعطاف کافی برای شکل دادن به سازه کپر را داشته باشد و پوششی از برگهایی که امکان پوشش دادن به این سازه چوبی را داشته باشد ساخته میشود.
به نظر میرسد این سازه قدیمیترین دست ساخته بشر برای سکونت باشد در واقع انسان دو مسیر را برای سکونت در پناهی مطمئن طی کرده است یکی غارکه به نظر میرسد حداقل انسان هموارکتوس از حدود ۲ میلیون سال قبل برای سکونتهای موقتی به آن پناه میبرده، مسیر دوم ساختن کپر است. اما کپر سازهای است که از گیاهان ساخته میشده که طبیعتا در معرض تجزیه و نابودی است. بنابراین هیچ اثری از ساخته شدن کپر توسط گونه انسان اعم از هموساپینس یا پیش از آن باقی نمانده. از آنجا که انسان هموساپینس از حدود ۲۵۰ هزار سال سکونتش بر این کره خاکی حدود ۲۴۰ هزار سال را به صورت شکارگر و جمعآوری کننده پشت سر گذاشته است. جز غارهایی که در آن سکونت داشته از سکونت او در دشتها چیز زیادی نمیدانیم. اما روشی برای بررسی زندگی شکارگران و جمعآوری کنندگان پیش از تاریخ وجود دارد. بررسی زندگی گروههای انسانی که هنوز هم مانند اجداد دور ما زندگی میکنند. اقوامی چون بیگمهها یا ماساییها در آفریقا، زبان، روابط اجتماعی، اقتصادی روشهای شکار و … از همه مهمتر سکونتشان تقریبا همان است که دهها هزار سال قبل بوده.
خانههای آنها همه انواعی از کپر است. سازهای سبک که به آنها اجازه میدهد در جابجاییهای اجباری انسان برای دنبال کردن شکار و گیاهان مناسب برای خوراک به سهولت برپا و جمعآوری شود. اگر چه امروز این قبایل در برخورد با زندگی مدرن تغییراتی کردهاند و تا حدی یکجانشین شده و حداکثر ییلاق قشلاق میکنند اما سنت سکونت خود را حفظ کردهاند.
با ورود به دوران کشاورزی یا بهتر بگوییم اهلی کردن حیوان وگیاه، دو نوع زندگی برای بشر شکل گرفت. یکی یکجانشینی کشاورزان که روستاها و در نهایت شهرها شکل گرفتند. اما شکل دیگر زندگی در این دوره کوچنشینی است. کوچنشینی پلی بین دوران جمعآوری کنندگی و انواع یکجانشینی است که هنوز هم به دلیل کارامدی، این شیوه زندگی به حیات خود ادامه داده است.
طبیعی است در شکل کوچنشینی، کپر و نمونههای تکامل یافته آن مورد استفاده قرار گیرد. نمونه این تداوم در کوچنشینان سیستان و بلوچستان به چشم میخورد و در طول این سالیان با انطباق با ویژگیهای اقلیم و فرهنگ مردم به گونههای متنوعی دست پیدا کرده است. در واقع کپر در مقایسته با مفاهیم زیستشناسی نوعی فسیل زنده در حوزه معماری محسوب میشود.
گستردگی کپر در ایران
انتظار میرود کپر به عنوان یک الگوی موفق سازه سکونتی از گستردگی قابل توجهی در سرزمین ما برخوردار باشد. کپر چه در حالت اصلی خود یعنی سازهای که اساسا با مواد گیاهی ساخته میشود. در حالتهای ترکیبی با سنگ و گل یا الیاف جانوری در بخشهای مهمی از سرزمین ما گسترده شده است. علاوه بر سیستان و بلوچستان که این سازه با تنوع و تعدد زیادی وجود دارد. در استانهای کرمان، هرمزگان، بوشهر، خوزستان و ایلام با اسم کپر و مضیف هنوز هم ساخته می شود و مورد استفاده قرار میگیرد و نمونههای ترکیبی آن به صورت آلاچیقهای ترکمنی و آلاچیقهای شاهسونهای آذربایجان و اردبیل هنوز مورد استفاده است. اگر بپذیریم سیاه چادرها گونهای تکامل یافته از کپر با غلبه مصالح حیوانی چون پشم و موی بز هستند. در آن صورت میتوان ادعا کرد کپر در همه گستره سرزمینی ایران امروزی و البته حواشی آن چون پاکستان، افغانستان و عراق و کشورهای جنوب خلیج فارس نیز به وفور وجود دارد.
تکنیک ساخت و اجزای کپر
در اینجا صرفا به توضیح انواع کپر پرداخته میشود و گونههای منشعب چون آلاچیقها و سیاه چادرها مدنظر قرار داده نمیشود.
کپر از اجزایی تشکیل شده شامل :
– کرز که عمدتا ساقه مرکزی برگ نخل است ودر مناطقی چون خوزستان از چوب گز و کنار هم ساخته میشود. ساقه میانی برگ نخل را معمولا به صورت تکی به کار نمیبرند و حداقل دو تا را به صورت معکوس در کنار هم میگذارند و با ساد به هم میبندند. چرا که این ساقه در یک سو قطور و در سوی دیگر نازک است و با این کار به یک قطر یکنواخت میرسند و اگر بخواهند میتوانند تعداد زیادی از ساقه را به صورت جلو و عقب در کنار هم قرار دهند تا طول کرز افزایش پیدا کند دهانه کپر که با قوس دادن کرز پوشش داده میشود حداکثر به ۵/۲ متر میرسد.
قرار دادن ساقه ها در امتداد هم برای رسیدن به طول های بیشتر
ساد: ریز یا چلیک طنابی است که از برگ نخل وحشی که داز نام دارد بافته میشود. از این طناب برای بستن قسمتهای مختلف کپر به هم استفاده میشود همچنین میتوان از آن طوری تهیه کرد که بر روی کل سازه کشیده میشود تا برگهای نخل وحشی یا کمپ بر روی سازه باقی بماند.
کمب: برگ نخل وحشی (داز) است که دستهبندی شده و بر روی سازه کپر به عنوان پوشش استفاده میشود.
لکم: برگهای درخت خرما که دو به دو به هم گره میخورد و به عنوان پوشش استفاده میشود.
تگرد: یا بوریا که همان حصیر است. حصیربافی در منطقه سیستان و بلوچستان بسیار غنی و متنوع است و طبیعی است که نه تنها بخشی از سازه کپر را شکل میدهد بلکه، به عنوان زیرانداز و سفره نیز به کار میرود..
دام: توری است که از ساد بافته میشود و چنانکه گفته شد برگهای روی کپر را مورد حفاظت قرار میدهد.
سادهترین شکل کپر که بسیار مقاوم و کارآمد نیز بوده، یک نیمکره است که البته در ارتفاع کمی کشیدهتر از نیمکره ساخته میشود و شکلی شبیه گنبد به خود میگیرد.
به این شکل از کپر، هم کلمه کپر و هم لوگ کمبی گفته میشود و در منطقه نیکشهر و دره هنزان ایرانشهر ساخته میشود. دلیل گذاشتن نام کمبی استفاده از برگ داز برای پوشش است. سازه اصلی با کرز به صورت عمودی چیده میشود و روی ان با کمبی یا همان برگ داز پوشیده شده و با دام یا همان توری بر روی سازه اصلی مستحکم میگردد. در حالت پیچیده تر زیر کمب از دام یا همان بوریا و یا حصیر پوشش داده میشود.
نوع دیگری از کپر که به آن لوگ تگردی هم گفته میشود. درست مانند یک طاق آهنگ است. نوعی نیم استوانه که قوس آن نیم دایره نیست بلکه به نیم بیضی نزدیک است.
کرزها بر روی پلانی مستطیل به صورت نیم بیضی و موازی هم قرار میگیرند و با تکرهای طولی که با ساد به کرژها وصل میشوند. محکم میگردند و روی آن با حصیر (رام) پوشش داده میشود و با ساد یا همان طناب ساخته شده از داز مهار میگردد. طبیعتا این شکل از کپر امکان ساختن سازههایی بزرگتر را میدهد ولی به دلیل ثابت بودن عرض آن که همان حدود ۵/۲ تا ۳ متر است طول آن معمولا از ۲ برابر عرض تجاوز نمیکند. در ورودی هم در طول و هم در عرض اجرا میشود.
این نوع کپر که در سراوان ساخته میشود و در منطقه ایران شهر بر روی دیواری کوتاه از سنگ و گل اجرا میگردد و به آن تیپ گفته میشود.
نوع دیگری از کپر که شباهت زیادی به لوگ کمبی دارد در واقع یک لوگ کمپی است که بر روی یک استوانه قرار میگیرد که در منطقه ایرانشهر به آن توپ یا توپی هم گفته میشود. تکنیک ساخت عینا لوگ کمپی است. در مواردی سازه چوبی بدنه استونهای آن را با گل پوشش میدهند.
ابعاد این کپر در پلان محدود بوده و بر روی دایرهای به قطر حداکثر ۵/۲ متر ساخته میشود.
– نوعی دیگر کپر که در حوزه سرباز ساخته میشود شبیه لوگ تگردی است. با این تفاوت که دو نیم کپر از دو طرف به آن اضافه میشود در واقع پلان مستطیل لوگ تگردی با دو نیم دایره در پلان شکلی شبیه به طاق کت به زمین در سازههای طاقی.
– شکل دیگری از کپر که در منطقه چابهار ساخته میشود کرگین نام دارد. پلان مستطیل با دیوارههای عمودی و سقفی شیبدار. اما مهمترین تحول در این نوع از کپر استفاده از ستون در وسط فضا است که اجازه میدهد عرض کپر افزایش پیدا کند.
کرگین بر خلاف سایر سیستمهای کپری از خم کردن کرز و به انحنا در آوردن آن شکل نمیگیرد بلکه در ساختن آن از ستونهای چوبی و شاه تیرهای چوبی از چوب کنار استفاده میشود. در مواردی نیز از چوبهای چهار تراش ساج که در لنج سازی استفاده میشود نیز بهره میبرند. اسکلت اصلی از چوب ساخته میشود و بدنه و سقف با کرز پوشش داده و با ساد به تیرها متصل میشود. در نهایت روی آن را با بوریا یا حصیر میپوشانند.
کاپار: کاپار نوعی سایبان است که پایههای آن با چوب کنار یا تنه نخل ساخته میشود و روی آن با تیرهای افقی از چوب کنار یا کرز به هم متصل شده و پوشش نهایی با کمب که همان برگهای نخل وحشی که داز نامیده میشود اجرا میگردد.
مضیف:
نوعی سازه کپری است که در جنوب خوزستان ساخته میشود به دلیل فراوانی نی در این منطقه دستههای نی به هم بسته میشوند و از این طریق میتوان تیرهایی از دستههای نی با طول زیاد فراهم آورد که به صورت تیر قوسی اجرا میشود. روی تیرهای قطور با تیرهایی از نی که از دستههای نازکتر ساخته میشود، با فواصل کم پوشش داده شده و روی آن را نیز با حصیر یا بوریا میپوشانند. قسمت پایین بدنه از نی که به صورت مشبک اجرا میشودپوشش داده میشود تا جریان هوا از آن عبور کند.
ویژگی های زیست محیطی کپر :
– کسانی که به سیستان و بلوچستان رفتهاند، پوشش وسیع گیاه داز را در درههای این منطقه و در کنار مسیلها و رودخانهها دیدهاند. بنابراین استفاده از برگ این گیاه کمترین ردپای زیستمحیطی را به همراه دارد همچنین به دلیل وفور نخل و نخلستان در این منطقه ساختن کرز از قسمت میانی برگ نخل نیز همان ویژگی را دارد. صنف حصیربافی و سایر صنایع دستی و ابنیه با داز نیز در این منطقه رواج داشته بنابراین استفاده از برگ این دو گیاه یعنی نخل وحشی یا همان داز و نخل که حکم حرص این درختان را دارد نه تنها رد پای زیست محیطی را به صفر میرساند بلکه باعث سلامت و شادابی گیاه نیز میشود.
– در گرمای بسیار زیاد این مناطق کپر امکان ایجاد کوران را میدهد با بالا زدن پوشش حصیری امکان عبور جریان هوا از همه اطراف کپر فراهم میشود. چنانکه در مواردی که بنیاد مسکن برای ساکنان برخی روستاها با مصالح بنایی اتاقی ساخته است. هنوز زندگی در کپر شرایط اقلیمی بهتری از اتاق و کولر گازی را فراهم میآورد. بنابراین علاوه بر ایجاد محیط آسایش عدم وابستگی به برق و سیستمهای سرمایشی پویا اهمیت زیست محیطی کپر را نشان میدهد.
– در مناطقی که زمستان سرد یا بارندگی زیادتر وجود دارد. در زیر حصیر پارچهای از موی بز که در سیاه چادرها نیز استفاده میشود قرار میدهند. ویژگی این بافته این است که با خیس شدن توسط باران سوراخهای آن هم میآید و جلوی نفوذ آب را میگیرد و در صورت استفاده از وسایل گرمایشی چون بخاری و اجاق در زمستان هوای گرم را در داخل کپر حبس میکند. امروزه چون این بافته در ایران کمتر تولید میشود و باید آن را از پاکستان و افغانستان تهیه کرد بسیاری به جای آن از نایلون استفاده میکنند که مناسب نیست .
– یکی از مهمترین آسیبهای زیست محیطی ساختمانهای امروز تولید نخاله است که هم در مراحل ساخت و هم در هنگام تخریب بنا بوجود میآید. بدیهی است که کپر نه در زمان ساخت و نه پس از فرسوده شدن آن به هیچ وجه تولید نخاله نکرده و به طبیعت باز میگردد.
زلزله:
منطقه کرمان و سیستان وبلوچستان از مناطق زلزله خیز ایران است ولی سبکی سازه و انعطافپذیری الیاف گیاهی، سازهای صد در صد مقاوم در برابر زلزله را شکل داده است.
اقتصاد کپر
مصالح کپرکه از طبیعت یا از حرص درختان نخل حاصل میشود هیچ هزینهای را به سازنده تحمیل نمیکند تنها هزینه مربوط به دستمزد استادکاران میباشد که این مسئله کپر را به یکی از ارزانترین انواع سازه تبدیل کرده است.
نقش کپر در آینده معماری
قبل از هر چیز بگذارید توضیح دهم که چرا با وجود یک پدیده متکامل نمونههای قبلی نباید حذف شود. در تکامل بیولوژیک در طی میلیونها سال موجوداتی پیچیدهتر از موجودات ساده کهن بوجود آمدهاند . اما آیا موجودات سادهتر حذف شدهاند؟ قطعا تا وقتی موجودات ساده قادر به ادامه حیات و انطباق با محیط پیرامون خود باشند نمونهای موفق محسوب شوند و به بقای گونه خود ادامه میدهند و در یک اکوسیستم در کنار موجودات پیچیدهتر نقش ایفا میکنند. مانند تک سلولیها یا کوسهها که ماهیهایی بدوی هستند یا خرچنگ نعل اسبی. در پدیدههای فرهنگی چون معماری نیز چنین مفهومی مصداق دارد. اگرچه برخی الگوهای معماری بسیار کهن و بسیار ساده هستند و قابل مقایسه با سازههای پیچیده امروزی نیستند اما این به معنی پایان حیات آنها نیست بلکه در زندگی امروزه ما میتوانند و باید نقش ایفا کنند. کپر و انواع آن اگرچه جزو قدیمیترین و ابتدایی ترین سازههایی هستند که بشر تاکنون ساخته ولی اتفاقا به دلیل حضور درازمدت خود در زندگی انسان دارای وجوه فرهنگی زیادی شدهاند که با حذف آن تمام متعلقات فرهنگی آن ، ارزشهای معماری، ارزشهای زیست محیطی و … از بین خواهد رفت. این مسئله همانقدر دردناک است که از بین رفتن یوزپلنگ یا آهو در اکوسیستم . در واقع با از بین رفتن کپر خزانه ژنیتیکی معماری ایران کوچکتر میشود.
علاوه بر این با مشکلات زیست محیطی پیچیدهای که در اثر مداخلات وسیع بشر در کره زمین بوجود آمده راه حلهای اقلیمی بشر در معماری چون معماری کپری و خشتی قطعا در آینده معماری انسانی که خواهان زندگی در این کره خاکی است نقش مهمی خواهند داشت.
چه باید کرد؟
برای اینکه درک جامعی از این سازه تاریخی و ارزشمند بدست آوریم؛ نخست باید به صورت گسترده و جامعی به مستندسازی سازههای کپری بپردازیم یعنی گام نخست یک پژوهش با قالبی توصیفی است در این پژوهش میبایست تمام گونههای کپر در قالب نرمافزار GIS مستندسازی شوند. این مستندسازی باید شامل تهیه پلان، نما، مقطع، جزئیات اجرایی، روشهای ساخت و تهیه سه بعدی از طریق شیت فتوگرامتری باشد.
علاوه بر این مطالعات جامعهشناسی و مستندسازی رفتارهای مردم در استفاده ، ساخت، تعمیرات و مناسک مربوطه نیز برداشت شود.
افسانهها و داستانهای مربوط به کپر و مردمان کپرنشین ثبت گردد.
ادبیات مربوط به کپر و اجزای آن نیز میبایست مکتوب گردد.
اقتصاد ساخت کپر باید مستند شده و مزایای آن بررسی گردد.
استادکارانی که در زمینه تهیه مصالح اولیه و ساخت کپر تبحر دارند شناسایی شده و سازماندهی گردند.
مرمت
اما از آنجاکه نمیتوان اقدام در جهت حفظ و احیای این سازه را منوط به مطالعات کرد، میبایست در دو حوزه به اقداماتی عملی دست زد:
اول؛ حفظ و مرمت کپرهای موجود مخصوصا نمونههای اصیل و کامل آن
دوم؛ طراحی و ساخت کپرهای جدید منطبق با نیازهای امروزی
نمونه مرمت شده در روستای تلاربن که روستایی موقتی ییلاقی در دره هنزران است و با راهی با حدود ۲ ساعت پیاده روی از روستای میسیمج میتوان به آن رسید. این روستا شامل سه کپر با الگوی تیپ و یک کاپار و یک خانه گلی با سقف چوبی بود که دو تا از کپرهای تیپ آن مورد مرمت قرار گرفت و در دورهای دو ساله تا قبل از کرونا به عنوان یک مرکز گردشگری فعال مورد بهرهبرداری بود. متاسفانه به دلیل از بین رفتن گردشگری در سه سال کرونا و عدم نگهداری کپرها به وضعیت اول بازگشتند.
در مورد ساخت و ساز جدید با کپر هم تجربه مدرسه کپری منطقه سراوان تجربه بینظیری بود که باید به موارد معینی توجه میکرد. این تجربه میتواند علاوه بر مدرسه به خانههای مردم نیز بسط داده شود و در هر حال موارد زیر باید مورد توجه قرار میگرفت.
با چنین رویکردی با توجه امکاناتی چون الکتریسیته، گاز و حتی لولهکشی آب که از ضروریات زندگی امروز است میتوان بدون آسیب زدن به ساختار کپر از این امکانات بهره برد. علاوه بر انطباق این امکانات برخی محدودیتها برای انطباق وجود دارد.
۱- آتشسوزی: اگرچه مردم این مناطق طی سالها در داخل کپر آتش افروخته و پخت و پز کردهاند و با آتش خود را گرم نیز کردهاند و آتشسوزی نیز به ندرت اتفاق افتاده ولی امروزه استانداردهای آتش سوزی و مسئله الکتریسیته که فرهنگ تاریخی برای استفاده از آن وجود ندارد ما را ملزم به پیشبینی خطر آتشسوزی و راههای مقابله با آن کرده است.
در قدم نخست استفاده از لولههای ضد حریق برای برق و عبور این لولهها از کف یکی از راههای مناسب برای جلوگیری از خطر آتشسوزی است. نکته بعدی پوشش دادن سطح کپر با کوتینگ محافظ در برابر آتشسوزی است که در صورت وجود آتش در داخل کپر آتشسوزی را تا دقایقی به تاخیر انداخته تا ساکنین با شعله را خاموش کرده یا کپر را ترک کنند استقرار کپسول آتشنشانی در داخل بنا نیز آخرین تمهید در جهت جلوگیری از آتشسوزی در کپر است.
مسئله بعدی که انطباق کافی با زندگی امروز ندارد عدم جلوگیری از ورود حیوانات موذی به داخل کپر است که با ساختن یک سکوی کوتاه که کپر بر روی آن قرار گیرد و در مواردی احداث دیوارک کوتاه همچون الگوی تیپ که پیشتر توضیح داده شد.. به خوبی جلوی ورود حشرات و حیوانات موذی را خواهد گرفت. از آنجا که کرزها در خاک قرار میگیرند و در صورت وجود رطوبت دچار پوسیدگی میشوند قیراندود کردن قسمتی که در زمین میرود با قرار دادن لوله فلزی در زمین فرو کردن پایه کرز در داخل لوله و پر کردن فضای اطراف کنز در داخل لوله با قیر روشهایی است که جلوی پوسیدگی پایه کرز را میگیرد.
همه موارد مطرح شده در طراحی مدرسه کپری در نظر گرفته شد و برای حفاظت ساکنان در سرمای زمستان نیز پارچه مخصوص از بوی بُز نیز از کشور افغانستان تهیه شد. این پروژه با موفقیت افتتاح شد و مورد استفاده قرار گرفت.
در نوشتن این مقاله از مقاله ارزشمند گونه شناسی معماری کپری نیمه جنوبی بلوچستان ایران نوشته حسنا ملکزاده و سید علی اکبر کوششگران و اسناد و مدارک مهندسین مشاوره عمارت خورشید استفاده شده است.
دیدگاهتان را بنویسید