صنعتی‌سازی ساختمان؛ فرصتی از دل بحران

چکیده

تحول در صنعت ساختمان، بیش از هر زمان دیگر به ضرورتی اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تبدیل شده است. در دهه‌های اخیر، کشور بریتانیا با اتخاذ سیاست‌هایی در جهت صنعتی‌سازی و ساخت مدولار، توانسته است از دل بحران‌های کیفیت، ایمنی، و بهره‌وری، الگویی برای بازسازی ساختار تولید مسکن پدید آورد. این مقاله با مرور این تجربه و تحلیل نقش جدید معماران در زنجیره‌ی تولید صنعتی، به بررسی پیامدهای سیاستی آن برای ایران و سایر کشورهای در حال توسعه می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها: صنعتی‌سازی، ساخت مدولار، بهره‌وری، معماری صنعتی، سیاست مسکن، تجربه بریتانیا، توسعه پایدار

صنعتی‌ سازی ؛ فرصت از دل بحران – مطالعه موردی بریتانیا

تحولات صنعت ساختمان بریتانیا در سه دهه‌ی اخیر، نشانگر گذار از بحران به نوآوری است. پس از دهه‌ها افت کیفیت ساخت، بحران ایمنی و ناکارآمدی نظام‌های نظارتی، گزارش‌هایی مانند Farmer Review (2016) با هشدار «Modernise or Die» و Hackitt Review (2017) با تأکید بر بازنگری در نظام مقررات، زمینه‌ساز رویکردی نو شدند: حرکت از ساخت سنتی به تولید صنعتی و ساخت مدولار.
در این الگو، بحران نه به‌عنوان تهدید، بلکه به‌عنوان فرصت بازتعریف می‌شود. دولت بریتانیا با پذیرش نقش تسهیل‌گر و نه مجری، مسیر را برای حضور بازیگران جدید هموار کرد. به‌طور نمونه می‌توان به حضور شرکت‌های زیر در این فرایند سیاستی نام برد.
• شرکت‌های سرمایه‌گذاری مالی مانند Legal & General با راه‌اندازی کارخانه‌های تولید مسکن صنعتی؛
• پیمانکاران بزرگ مانند Laing O’Rourke با سرمایه‌گذاری در فناوری ساخت پیش‌ساخته؛
• و نهادهای محلی و خیریه‌ای مانند Peabody Trust که از تجربه تاریخی خود در ساخت مسکن اجتماعی برای ایجاد نسل جدیدی از تولید و ساخت مسکن صنعتی بهره گرفتند.
این تجربه نشان می‌دهد که تحول صنعتی در ساخت‌وساز، تنها با هم‌زمانی سه عنصر ممکن است:
یک – چارچوب سیاستی شفاف و مشوق‌های دولتی؛
دو – نوآوری فناورانه در فرآیند تولید و کنترل کیفیت؛
سه – هم‌افزایی میان طراحی معماری و فرآیند تولید صنعتی.
از دل این سه عامل، پروژه‌هایی چون Hanham Hall (با استاندارد کربن صفر) و Murray Grove (با ساخت کاملاً مدولار) پدید آمدند که در آن‌ها کیفیت، سرعت، و پایداری محیطی هم‌زمان محقق شدند—نمونه‌هایی که اکنون الگویی برای سیاست‌های اتحادیه اروپا در «مسکن سبز» به‌شمار می‌آیند.

نقش جدید معماران و طراحان در زنجیره تولید و ساخت صنعتی ساختمان

صنعتی‌سازی نه‌ تنها الگوی ساخت ، بلکه نقش معمار و مهندس را در زنجیره تولید دگرگون می‌ کند .
در نظام سنتی ، معمار در مرحله‌ی طراحی متوقف می‌شد و در فرآیند ساخت، جایگاه او تضعیف می‌گردید؛ اما در نظام صنعتی، معماری بخشی از فرایند تولید است نه مقدم بر آن.
در مدل‌های نوین ساخت مدولار در بریتانیا، معمار :
• از آغاز پروژه تا تحویل نهایی در کنار تولیدکننده حضور دارد ؛
• طراحی را با منطق ساخت و مونتاژ هماهنگ می‌سازد (DFMA)؛
• و با بهینه‌سازی تیپولوژی‌ها و ابعاد استاندارد، امکان تولید انبوه همراه با تنوع زیبایی‌شناختی را فراهم می‌کند.
در این رویکرد، خلاقیت دیگر در «فرم آزاد» معنا نمی‌یابد، بلکه در بهینه‌سازی فرایندها، جزئیات، و هماهنگی میان طراحی و تولید تجلی پیدا می‌کند. به تعبیر دقیق‌تر، معمار از «طراح محصول نهایی» به طراح پلتفرم‌های تولید فضا تبدیل می‌شود.
همچنین، هم‌گرایی میان معماران و تولیدکنندگان صنعتی به ایجاد فرهنگ جدیدی از همکاری بین‌رشته‌ای انجامیده است—فرهنگی که بر داده‌محوری، کنترل کیفیت، و چرخه‌ی بازخورد مداوم استوار است.
این همان تحولی است که می‌تواند الگوی جدیدی از حرفه‌ و تخصص معماری در عصر حاضر را تعریف کند.

پیامد های سیاستی برای ایران

تجربه‌ی بریتانیا در صنعتی‌سازی ساخت‌ چند نکته‌ی کلیدی برای سیاست‌گذاران کشورهای در حال توسعه به‌ویژه برای کشور ما دارد که هم‌زمان با بحران مسکن، با چالش‌های بهره‌وری، کیفیت و اشتغال در صنعت ساختمان مواجه است.
الف. ضرورت بازتعریف سیاست صنعتی سازی مسکن
سیاست‌های مسکن در ایران عموماً به کمیت تولید محدود شده‌اند، درحالی‌که تجربه بریتانیا نشان می‌دهد شاخص‌های کیفیت، بهره‌وری و پایداری زیست‌محیطی باید هم‌زمان هدف قرار گیرند.
ایجاد چارچوب مشوق‌های دولتی برای تولید کارخانه‌ای، اصلاح مقررات ملی ساختمان و تسهیل مجوز دهی برای سیستم‌های صنعتی می‌تواند محرک این تغییر باشد.

ب. ادغام طراحی و تولید
در الگوی فعلی ایران، معمار از زنجیره‌ی تولید جداست. برای گذار به صنعتی‌سازی واقعی، باید نقش معماران در طراحی مدولار و تولید و ساخت صنعتی تقویت شود؛ از جمله با:
• بازنگری در آموزش معماری و مهندسی؛
• ایجاد تیم‌های طراحی مشترک میان تولیدکنندگان و طراحان؛
• و ترویج نظام‌های استاندارد ابعادی و تیپولوژیک ملی.
ج. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تولید و آموزش
تحول صنعتی در صنعت ساختمان بدون زیرساخت تولید ممکن نیست. ایجاد کارخانه‌های تولید ماژول، پنل و اجزای پیش‌ساخته باید هم‌زمان با برنامه‌های آموزشی مهارت‌های نوین ساخت صنعتی پیش برود.
همچنین، حمایت از استارت‌آپ‌های فناوری ساخت می‌تواند حلقه‌ی اتصال میان طراحی دیجیتال، تولید، و مدیریت هوشمند ساختمان‌ها را شکل دهد.
د. شهرسازی صنعتی و الگوی پایدار توسعه
صنعتی‌سازی تنها در سطح بنا معنا ندارد؛ بلکه باید به سطح شهر نیز ارتقا و گسترش یابد. ایجاد مناطق نمونه‌ی توسعه صنعتی مسکن با تمرکز بر انرژی صفر، کاهش کربن و بازیافت مصالح، می‌تواند به‌عنوان آزمایشگاه سیاست‌های آینده عمل کند—همان نقشی که پروژه‌هایی چون Hanham Hall در بریتانیا ایفا کردند.

نتیجه‌گیری

تحول صنعتی در ساخت‌وساز، صرفاً یک نوآوری فناورانه نیست؛ بلکه بازتعریف رابطه‌ی انسان، طراحی و تولید است.
تجربه‌ی بریتانیا نشان داد که بحران می‌تواند به نقطه‌ی آغاز نوسازی نهادی، فنی و فرهنگی تبدیل شود—به‌شرط آنکه اراده‌ی سیاست‌گذاری و فرهنگ حرفه‌ای هم‌زمان دگرگون گردد.
برای ایران، صنعتی‌سازی در ساخت مسکن نه صرفاً یک انتخاب، بلکه یک ضرورت تاریخی است؛ ضرورتی برای پاسخ به بحران مسکن، ارتقای بهره‌وری، حفظ منابع و بازآفرینی جایگاه معماری در فرایند تولید فضا.
اگر این تحول با نگاه بین‌رشته‌ای و سیاست‌گذاری هوشمند همراه شود، می‌تواند آغازی باشد برای دوران طلایی جدیدی در صنعت ساختمان کشور—دورانی که در آن، خلاقیت، فناوری و پایداری سه ستون اصلی توسعه‌اند.

منابع :
– مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی. (۱۴۰۰). نقشه راه صنعتی‌سازی ساختمان در ایران. وزارت راه‌وشهرسازی.
– مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۹). تحلیل تطبیقی سیاست‌های توسعه فناوری در صنعت ساختمان و مسکن.
– انجمن تولیدکنندگان و فناوران صنعتی ساختمان ایران. (۱۴۰۲). چالش‌ها و ظرفیت‌های صنعتی‌سازی در کشور.
– تقوی، م. و دهقان، ف. (۱۴۰۰). چشم‌انداز صنعتی‌سازی در ایران با تأکید بر تجارب جهانی. فصلنامه مسکن و محیط روستا، ۱۸۵.

• Waugh, R., & Birkbeck, D. (2022). The Modular Housing Handbook. RIBA Publishing, London
• Farmer, M. (2016). Modernise or Die: The Farmer Review of the UK Construction Labour Model. Construction Leadership Council, UK.
• Hackitt, J. (2018). Independent Review of Building Regulations and Fire Safety. HM Government, UK.
• Birkbeck, D., & Waugh, R. (2019). Factory Made Housing: A New Revolution in Construction. HTA Design LLP, London.
• Waugh, R. (2020). Building a Modular Future: Design, Manufacture, Assembly. RIBA Publishing.
• Egan, J. (1998). Rethinking Construction. Department of the Environment, Transport and the Regions (DETR), London.
• Latham, M. (1994). Constructing the Team. HMSO, London.
• RIBA (2020). The RIBA 2030 Climate Challenge. Royal Institute of British Architects.
• Design for Homes & NHBC Foundation (2018). Modern Methods of Construction: Delivering Quality and Productivity. NHBC Foundation Report.