کف واقعی هزینه ساخت در تهران زیر ۵۰ میلیون تومان نیست
به گزارش نبض نیوز، مرکز پژوهش های مجلس با بررسی آسیب پذیری ساختمان های مسکونی، اداری و تجاری، نشان می دهد مقررات فعلی ساختمان به ویژه مبحث ۲۱ پاسخگوی تهدیدهای جدید نیست و باید از مرحله طراحی تا مقاوم سازی ساختمان های موجود بازنگری شود؛ از استفاده از شیشه های مقاوم و مصالح کند سوز تا مقاوم سازی ساختمان های موجود، ایجاد مسیرهای خروج اضطراری و طراحی فضاهای امن.
آیا ساختمان هایی که امروز در آنها زندگی یا کار می کنیم، در برابر انفجار، آتش سوزی یا دیگر بحران های ناشی از جنگ، ایمن هستند؟ بعد از تجربه جنگ ۱۲ روزه و پس از آن جنگ رمضان، بحث ایمنی ساختمان ها دوباره به یکی از موضوعات مورد توجه کارشناسان تبدیل شده است. ساختمان هایی که نمای آنها فرو ریخت، شیشه هایی که با موج انفجار خرد شدند و آتش سوزی هایی که راه های فرار را مسدود کردند، این سؤال را پر رنگ تر از گذشته مطرح کرده که آیا ساختمان های ما برای مواجهه با چنین شرایطی طراحی شده اند؟
مرکز پژوهش های مجلس در تازه ترین گزارش خود با عنوان «راهکارهای معماری پدافند غیر عامل در ساختمان های مسکونی، اداری و تجاری» تلاش کرده به همین پرسش پاسخ دهد. این گزارش با بررسی آسیب پذیری ساختمان های مسکونی، اداری و تجاری، مجموعه ای از راهکارهای معماری را پیشنهاد می کند؛ از نحوه طراحی بنا و انتخاب مصالح گرفته تا جا نمایی راه های خروج، شیشه ها، فضاهای امن و ضوابطی که می تواند در زمان وقوع بحران، از میزان خسارت و تلفات بکاهد.
بررسی های این پژوهش نشان می دهد بسیاری از ساختمان های موجود در کشور، به ویژه ساختمان های عمومی و دولتی، بدون توجه کافی به اصول پدافند غیر عامل طراحی و ساخته شده اند؛ که این موضوع در شرایط بحرانی می تواند آسیب پذیری این ساختمان ها را افزایش دهد. از سوی دیگر، هرچند مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان به الزامات پدافند غیر عامل اختصاص دارد، اما این مقررات بیشتر بر ساختمان های نو ساز و تهدیدهای متعارف متمرکز است و ساختمان های موجود یا تهدیدهای جدید مانند حملات پهپادی، سایبری، شیمیایی و زیستی را به طور کامل پوشش نمی دهد. به همین دلیل، مقررات نیاز به بازنگری و به روز رسانی متناسب با شرایط امروز را دارد.
اما «پدافند غیر عامل» که این روزها بیشتر از گذشته درباره آن صحبت می شود، دقیقاً به چه معناست؟ برخلاف آنچه ممکن است از نامش به ذهن برسد، منظور ساخت پناهگاه یا تبدیل ساختمان ها به سازه های نظامی نیست. پدافند غیر عامل مجموعه ای از اقدام های غیر مسلحانه در طراحی و ساخت ساختمان است که تلاش می کند پیش از وقوع بحران، میزان آسیب پذیری بنا را کاهش دهد. در واقع، هدف این است که اگر حادثه ای مانند انفجار، آتش سوزی یا حمله رخ داد، ساختمان دیرتر آسیب ببیند، مسیرهای خروج قابل استفاده باقی بمانند و ساکنان فرصت بیشتری برای نجات داشته باشند.
نکته قابل توجه این است که پدافند غیر عامل فقط به استحکام سازه محدود نمی شود. گاهی جزئیاتی که در طراحی ساختمان چندان مهم به نظر نمی رسند، در زمان بحران می توانند تفاوت میان یک حادثه قابل کنترل و یک فاجعه را رقم بزند؛ از شکل کلی ساختمان گرفته تا نوع شیشه ها، مسیرهای خروج، محل استقرار تأسیسات و حتی جا نمایی فضاهای داخلی.
برای نمونه، توصیه شده است در طراحی ساختمان های مسکونی تا حد امکان از پلان های دارای تو رفتگی عمیق مانند فرم های U و L پرهیز شود؛ زیرا این فرم ها می توانند در زمان انفجار، موج ناشی از آن را در بخش هایی از ساختمان متمرکز کنند. همچنین استفاده از شیشه های لمینیت به جای شیشه های معمولی، افزایش فاصله ساختمان از معبر، تقویت ستون ها و دیوارهای پیرامونی و پیش بینی فضای امن برای پناه گرفتن اعضای خانواده، از مهم ترین راهکارها برای کاهش خسارت ها است.
ایمنی اما فقط به استحکام ساختمان محدود نمی شود. اگر راه فرار وجود نداشته باشد یا آتش به سرعت گسترش پیدا کند، حتی مقاوم ترین سازه هم نمی تواند جان ساکنان را حفظ کند. به همین دلیل، پیش بینی دو مسیر خروج مستقل، راه پله های مقاوم در برابر آتش، سامانه های اعلام و اطفای حریق، استفاده از مصالح کند سوز، نصب شیر قطع خودکار گاز، مهار بندی مناسب نما و اتصال صحیح اجزای غیر سازه ای نیز از جمله اقداماتی است که می تواند آسیب های ناشی از بحران را به شکل محسوسی کاهش دهد.
همین رویکرد برای ساختمان های اداری هم دنبال شده است؛ با این تفاوت که علاوه بر حفاظت از کارکنان، تداوم فعالیت مجموعه نیز اهمیت پیدا می کند. کنترل دسترسی به ساختمان، جداسازی بخش های حساس از فضاهای عمومی، پیش بینی اتاق مدیریت بحران، نصب درهای ضد حریق و برگزاری مانور های دوره ای تخلیه از جمله اقداماتی است که می تواند عملکرد یک مجموعه اداری را در شرایط بحرانی حفظ کند.
در مراکز تجاری نیز مسئله اصلی، مدیریت جمعیت و کاهش خطرهای ناشی از ازدحام در زمان تخلیه است. به همین دلیل بر ایجاد خروجی های متعدد، استفاده از شیشه های مقاوم در ویترین ها، جداسازی پارکینگ از ساختمان اصلی، تجهیز مجموعه به سامانه های اعلام و اطفای حریق، تهویه اضطراری پارکینگ و طراحی مسیر هایی که امکان هدایت سریع مردم به سمت خروجی ها را فراهم کند، تأکید شده است.
البته موضوعی که باید به آن توجه کرد اینکه، مسئله فقط به نحوه طراحی ساختمان ها ختم نمی شود. براساس این پژوهش، بخشی از مشکل، به قوانینی بر می گردد که بخش قابل توجهی از آنها سال ها پیش و بر اساس نوع دیگری از تهدیدها تدوین شده اند.
با وجود آنکه پدافند غیر عامل سال ها ست وارد مقررات ملی ساختمان شده، به نظر می رسد بسیاری از ضوابط موجود متناسب با ماهیت تهدیدهای امروز نیست. در سال های اخیر، شکل درگیری ها تغییر کرده و در کنار حملات متعارف، تهدید هایی مانند پهپاد ها، حملات سایبری، خراب کاری در زیر ساخت ها و حتی مخاطرات شیمیایی و زیستی نیز به فهرست نگرانی ها اضافه شده اند. در چنین شرایطی، ساختمان ها نباید فقط در برابر زلزله یا آتش سوزی مقاوم باشند؛ بلکه باید بتوانند در سناریو های مختلف بحران نیز از جان ساکنان و کاربران خود محافظت کنند.
به همین دلیل، مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان که ضوابط پدافند غیر عامل را مشخص می کند، باید بازنگری شود؛ زیرا نسخه فعلی آن عمدتاً برای ساختمان های نو ساز و تهدیدهای متعارف تدوین شده و برای ساختمان هایی که سال ها از ساخت آنها گذشته، الزام مشخص و مؤثری در نظر نگرفته است. در نتیجه پاسخگوی طیف وسیعی از تهدیدهای امروز نیست. در حالی که بخش عمده شهرهای ایران را همین ساختمان ها تشکیل می دهند؛ ساختمان هایی که نه هنگام طراحی، الزامات امروز را داشته اند و نه برنامه مشخصی برای ارزیابی و مقاوم سازی آنها وجود دارد.
این بازنگری نباید فقط محدود به تغییر چند بند آیین نامه باشد، باید از مرحله طراحی و صدور پروانه تا نظارت بر اجرا و حتی مقاوم سازی ساختمان های موجود را در بر می گیرد. به بیان دیگر، نباید فقط بر ساخت ساختمان های ایمن تر در آبنده تمرکز کرد، زیرا بخش بزرگی از چالش، ساختمان هایی هستند که سال ها پیش ساخته شده اند و امروز میلیون ها نفر در آنها زندگی یا کار می کنند.
همچنین، ایراد دیگر، محدود بودن دامنه تهدید هایی است که در مقررات به آنها پرداخته شده است. بسیاری از ضوابط فعلی بر مبنای سناریو های متعارف تدوین شده اند، اما تحولات سال های اخیر نشان داده نوع تهدیدها تغییر کرده و تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان نیز این واقعیت را برجسته کرده است. به همین دلیل، بازنگری در مقررات تلاشی است برای اینکه ضوابط ساختمانی با واقعیت های امروز هماهنگ شوند.
از این رو، مرکز پژوهش های مجلس، پیشنهاداتی را مطرح کرده است. وقتی قانون، ساختمان های موجود را در نظر نمی گیرد، اولین گام این است که ارزیابی و مقاوم سازی آنها وارد ضوابط شود و دامنه مقررات ساختمان های موجود گسترش پیدا کند، وقتی تهدیدهای جدید در مقررات جایی ندارند، آیین نامه ها باید به روز رسانی شوند. همچنین وقتی نظارت به مرحله صدور پروانه محدود می شود، اجرای الزامات پدافند غیر عامل باید تا پایان ساخت و بهره برداری هم دنبال شود. از این رو، دستگاه های مختلف نیز نقش پر رنگ تری نسبت به گذشته دارند. شهرداری ها، سازمان نظام مهندسی، وزارت راه و شهر سازی و دستگاه های متولی مدیریت بحران، هر کدام بخشی از این زنجیره هستند؛ که اگر یکی از حلقه های آن به درستی عمل نکند، نتیجه نهایی یعنی افزایش تاب آوری ساختمان ها نیز محقق نخواهد شد. از همین رو، ضمن هماهنگی بیشتر میان نهادهای مسئول، این دستگاه ها باید نظارت دقیق تری بر اجرای ضوابط و الزامات داشته باشند.
این گزارش، برای بازنگری مقررات فعلی پیشنهاد کرده است که، ساختمان های موجود نیز مشمول ارزیابی دوره ای از نظر الزامات پدافند غیر عامل شوند و در صورت نیاز، مقاوم سازی آنها به صورت مرحله ای در دستور کار قرار گیرد؛ از تقویت اجزای سازه ای و مهار بندی نما گرفته تا تعویض شیشه های معمولی با شیشه های لمینیت یا مقاوم در برابر انفجار، ایمن سازی تأسیسات گاز و برق، تثبیت تجهیزات سنگین، ایجاد مسیرهای خروج اضطراری و تجهیز ساختمان ها به سامانه های اعلام و اطفای حریق.
در ساختمان های جدید نیز پیشنهادها تنها به افزایش مقاومت سازه خلاصه نمی شود. انتخاب شکل مناسب ساختمان برای جلوگیری از تمرکز موج انفجار، رعایت فاصله ایمن از معابر، استفاده از مصالح نسوز یا کند سوز، پیش بینی فضاهای امن، طراحی دست کم دو مسیر خروج مستقل، جا نمایی مناسب راه پلهها، حفاظت از ورودی های اصلی، استفاده از درهای ضد حریق و مقاوم سازی اجزای غیر سازه ای مانند نما، سقف کاذب، تأسیسات و تجهیزات مکانیکی و برقی، بخشی از الزاماتی است که می تواند خسارت های ناشی از بحران را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
این پیشنهادها برای ساختمان های اداری و مراکز تجاری نیز با توجه به نوع کاربری آنها کامل تر می شود؛ از کنترل ورودی ها و جداسازی فضاهای حساس گرفته تا پیش بینی اتاق مدیریت بحران، تأمین برق اضطراری، سامانه های ارتباطی مستقل، تهویه اضطراری، خروجی های بیشتر، مدیریت مسیرهای تخلیه و حفاظت از فضاهای پرجمعیت. هدف مشترک همه این راهکارها یک چیز است؛ اینکه ساختمان پس از وقوع بحران، فقط فرو نریزد، بلکه امکان نجات افراد و ادامه ارائه خدمات را نیز حفظ کند.
دیدگاهتان را بنویسید