نسل جدید پنجره‌ها زیر فشار جنگ
نبض نیوز: در جنگ اخیر، شکستن شیشه ساختمان‌ها تنها بخشی از خسارت ناشی از انفجار بود. در مواردی، قاب کامل پنجره از جای خود کنده شد و به داخل یا بیرون ساختمان پرتاب شد؛ اتفاقی که می‌تواند یک جزء معمولی نما را به عاملی برای آسیب به افراد و اموال تبدیل کند. این اتفاق، توجه‌ها را دوباره به ایمنی پنجره‌ها و نحوه اتصال آنها به ساختمان جلب کرده است؛ اما پنجره‌هایی که قرار است جلوی هدررفت انرژی را بگیرند، در شرایط بحرانی تا چه اندازه ایمن هستند؟
سیدطه‌حسین مدنی، رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند، با اشاره به تجربه جنگ اخیر بر ضرورت بازنگری در ایمنی پنجره‌های ساختمان‌های حساس تأکید کرده است. به گفته او، در موارد متعددی پنجره‌ها به دلیل اتصال نامناسب به ساختمان از جای خود جدا شده‌اند. این موضوع در نشستی با حضور فعالان حوزه ساختمان و انرژی، کارشناسان نظام مهندسی، مدیریت شهری و حوزه پدافند غیرعامل بررسی شده است.
پنجره‌های قدیمی آهنی از این نظر وضعیت متفاوتی داشتند. قاب‌های سنگین معمولاً با جوش به اسکلت فلزی یا زیرقاب متصل می‌شدند و جدا شدن آنها دشوارتر بود. اما همین قاب‌های فلزی از نظر انرژی عملکرد خوبی نداشتند و رسانایی بالای آهن باعث انتقال حرارت و ایجاد پل‌های حرارتی در ساختمان می‌شد.
با جدی‌تر شدن موضوع مصرف انرژی و اجرای الزامات مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان، استفاده از پنجره‌های آلومینیومی و UPVC همراه با شیشه‌های دوجداره گسترش پیدا کرد. این سیستم‌ها از نظر عایق حرارتی و صوتی عملکرد بهتری دارند، اما در ساختمان‌های حساس، جنس پروفیل تنها بخش ماجرا نیست. اتصال قاب به ساختمان، نوع شیشه و نحوه مهار مجموعه در برابر بارهای شدید هم اهمیت پیدا می‌کند.
معاون پژوهش اندیشکده حکمرانی هوشمند در همین زمینه، پوسته خارجی ساختمان را یکی از بخش‌های آسیب‌پذیر در برابر موج انفجار می‌داند و معتقد است طراحی نما باید همزمان دو نیاز متفاوت را پاسخ دهد؛ کاهش مصرف انرژی در شرایط عادی و کاهش خطر برای افراد در زمان بحران.
فاصله میان مبحث ۱۹ و مبحث ۲۱
مبحث ۱۹ و مبحث ۲۱ هر کدام از زاویه‌ای متفاوت به ساختمان نگاه می‌کنند؛ یکی به مصرف انرژی و دیگری به کاهش آسیب‌پذیری در برابر تهدیدها. مبحث ۱۹ بر بهینه‌سازی مصرف انرژی تمرکز دارد و مبحث ۲۱ الزامات پدافند غیرعامل و کاهش آسیب‌پذیری ساختمان در برابر تهدیدها را دنبال می‌کند. اما در پنجره و نمای ساختمان، این دو موضوع از یکدیگر جدا نیستند.
پنجره‌ای که برای کاهش مصرف انرژی انتخاب می‌شود، باید در مرحله نصب و اتصال نیز متناسب با کاربری ساختمان طراحی شود. برای یک ساختمان مسکونی معمولی، سطح الزامات با ساختمانی که در مجاورت یک مرکز حساس قرار دارد یکسان نیست. در ساختمان‌های حساس، جدا شدن قاب یا خرد شدن و پرتاب شیشه می‌تواند خسارتی فراتر از خود ساختمان ایجاد کند.
مدنی نیز بر همین اساس، هدف از برگزاری نشست کارشناسان حوزه ساختمان، انرژی، نظام مهندسی، مدیریت شهری و پدافند غیرعامل را بررسی راهکارهایی عنوان کرده که بتواند همزمان ایمنی پنجره‌ها و عملکرد انرژی آنها را بهبود دهد.
یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده، استفاده از قاب‌های فولادی دارای شکست حرارتی است؛ سیستمی که تلاش می‌کند استحکام فولاد را با عملکرد حرارتی مناسب‌تر ترکیب کند. استفاده از شیشه‌های لمینت دوجداره و سامانه‌های مهارکننده نیز در همین مسیر مطرح شده است. شیشه لمینت در صورت شکست، به دلیل لایه میانی خود تا حدی یکپارچگی‌اش را حفظ می‌کند و سیستم‌های مهارکننده نیز می‌توانند مانع پرتاب شدن قطعات به داخل ساختمان شوند.
تهران و عسلویه یک نسخه نمی‌خواهند
«شرایط اقلیمی» نیز در انتخاب سیستم پنجره و نما نقش دارد. راهکاری که برای یک ساختمان در تهران مناسب است، لزوماً برای یک ساختمان در بندرعباس یا عسلویه قابل استفاده نیست. در مناطق جنوبی مانند بندرعباس، عسلویه، چابهار و جزایر خلیج فارس، پنجره علاوه بر فشارهای حرارتی و انفجاری، باید در برابر رطوبت بالا، تابش شدید و خوردگی ناشی از محیط دریایی مقاومت کند. در چنین مناطقی استفاده از پوشش‌های مقاوم در برابر خوردگی، شیشه‌های کنترل‌کننده تابش و سیستم‌های مناسب برای کاهش بار سرمایشی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برای ساختمان‌های حساس نیز جزئیات اتصال و مهار شیشه و قاب باید متناسب با خطرهای احتمالی طراحی شود.
به گفته معاون پژوهش اندیشکده حکمرانی هوشمند، همین تفاوت‌ها نشان می‌دهد که ایمن‌سازی پنجره‌ها را نمی‌توان با یک نسخه واحد برای همه ساختمان‌ها دنبال کرد. نوع ساختمان، محل قرارگیری، شرایط اقلیمی، فاصله از مراکز حساس و حتی طبقه ساختمان می‌تواند در انتخاب سیستم مناسب اثر داشته باشد. از طرف دیگر، بخش قابل توجهی از ساختمان‌های موجود پیش از آنکه چنین ملاحظاتی جدی شود ساخته شده‌اند. بنابراین بحث فقط به ساختمان‌های جدید محدود نمی‌شود و مقاوم‌سازی نما و اجزای غیرسازه‌ای ساختمان‌های موجود نیز اهمیت پیدا می‌کند.
مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان، برای کاهش آسیب‌پذیری ساختمان در برابر تهدیدها، الزامات مربوط به اجزای غیرسازه‌ای، نما و بازشوها را در نظر گرفته است. با این حال، تجربه جنگ اخیر بار دیگر نشان داد که فاصله میان وجود یک الزام در مقررات و اجرای دقیق آن در ساختمان‌ها می‌تواند تعیین‌کننده باشد.
جنگ اخیر این بخش کمتر دیده‌شده از ساختمان را دوباره به سطح توجه آورده است. پنجره‌ای که در زمان عادی باید مانع هدررفت انرژی باشد، در شرایط بحران نباید به یکی از عوامل افزایش خسارت تبدیل شود. در ساختمان‌های حساس، پنجره صرفاً عایقی در برابر گرما و سرما به‌شمار نمی‌رود؛ نحوه طراحی، اتصال و مهار آن می‌تواند در زمان بحران بخشی از ایمنی ساختمان را تعیین کند.
دیدگاهتان را بنویسید