آرش نجفی در «ساختمان فردا» مطرح کرد: ساختمان باید از انرژی ارزش بگیرد
نبض نیوز: بیش از دو دهه بهرهبرداری از مترو تهران، این شبکه را با طیف گستردهای از شرایط بحرانی روبهرو کرده است؛ از مراسمهای بزرگ ملی و مذهبی و همهگیری کرونا تا جنگ ۱۲ روزه. رضا حشمتی، قائممقام عملیات شرکت بهرهبرداری مترو تهران و حومه، معتقد است تجربه این سالها باید در طراحی و توسعه خطوط جدید مترو وارد شود؛ زیرا مترو در عمل نشان داده که در بزنگاههای بحرانی میتواند نقشی فراتر از جابهجایی مسافر ایفا کند.
به گزارش نبض نیوز به نقل از روبط عمومی انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران؛ حشمتی در همایش تخصصی «افزایش تابآوری شهری با استفاده از ظرفیتهای مترو» گفت تجربه بهرهبرداری تهران میتواند بهعنوان یک مرجع برای بازطراحی و تقویت زیرساختهای مترو مورد استفاده قرار گیرد. به گفته وی، شرکت بهرهبرداری در سالهای گذشته در شرایط مختلفی قرار گرفته که هرکدام بخشی از توان عملیاتی این شبکه را به آزمون گذاشتهاند و به همین دلیل، امروز تجربهای انباشته از مدیریت بحران در مترو وجود دارد.
وی با اشاره به عملکرد مترو در جنگ ۱۲ روزه تأکید کرد که این تجربه نشان داد ایستگاههای موجود برای تبدیل شدن به پناهگاه دائمی طراحی نشدهاند. با این حال، مترو در جریان جنگ توانست همزمان با ادامه مأموریت اصلی خود، بخشی از نیازهای مردم برای پناه گرفتن را نیز پاسخ دهد. در این دوره، حدود ۷۶۶۰ نفر بهعنوان پناهجو در ایستگاههای مترو پذیرش شدند و در ۱۲ روز جنگ، حدود ۵ میلیون و ۲۷۰ هزار مسافر نیز با مترو جابهجا شدند. به گفته حشمتی، ایستگاههایی که در معرض آسیب قرار گرفتند نیز با سرعت وارد فرآیند بازتوانی شدند و دوباره به چرخه بهرهبرداری بازگشتند.
چهار پایه تابآوری در بهرهبرداری
قائممقام عملیات شرکت بهرهبرداری مترو تهران، بخش مهمی از این عملکرد را حاصل اقداماتی دانست که پیش از وقوع بحران انجام شده بود. به گفته وی، مدیریت ریسک در ایستگاهها و شبکه مترو، افزایش مقاومت و قابلیت اطمینان، ایجاد افزونگی در زیرساختها و تقویت توان واکنش و احیا، چهار پایه مهمی هستند که باعث شدهاند مترو در شرایط بحرانی با توقف گسترده مواجه نشود.
یکی از نمونههای این افزونگی، تأمین توان برق مترو از چند نقطه است؛ ساختاری که در شرایط جنگی به حفظ فعالیت شبکه کمک کرد. همچنین برای حوادث احتمالی، سناریوهای واکنش و احیا از قبل پیشبینی شده بود. به این ترتیب، در مواردی که ایستگاهی در جریان حملات آسیب میدید، شناسایی، واکنش و بازگرداندن آن به چرخه بهرهبرداری با سرعت انجام میشد.
حشمتی تأکید کرد که این تجربه نشان میدهد بحث تابآوری مترو تنها به مقاومت فیزیکی سازهها محدود نمیشود و بخش بهرهبرداری و «نرمافزار» عملیاتی شبکه نیز باید همزمان با زیرساخت مورد توجه قرار گیرد. نیروی انسانی، آموزش، سناریوهای واکنش و توان مدیریت شرایط غیرعادی، بخشی از همان زیرساختی هستند که در زمان بحران خود را نشان میدهند.
مترو؛ خط نجات تهران
به گفته حشمتی، مترو تهران امروز روزانه حدود دو تا دو و نیم میلیون مسافر را جابهجا میکند، اما ظرفیت عملیاتی آن در شرایط خاص میتواند بسیار بیشتر باشد. در مراسم تشییع رهبر شهید، حدود چهار میلیون مسافر با مترو جابهجا شدند؛ تجربهای که نشان داد شبکه موجود میتواند در مقاطع خاص بار بسیار سنگینی را تحمل کند.
وی با اشاره به ۳۱۰ کیلومتر خطوط مترو تهران، این شبکه را «خط نجات» تهران توصیف کرد و گفت پس از تجربه جنگ و رویدادهای جمعیتی گسترده، انتظار از طراحان، مشاوران و سازندگان مترو نیز تغییر کرده است. از نظر وی، دیگر نمیتوان ایستگاهها و خطوط جدید را تنها بر اساس نیازهای عادی جابهجایی مسافر طراحی کرد.
در جنگ نیز همین ظرفیت به شکلی دیگر خود را نشان داد. ایستگاههای مترو به یکی از در دسترسترین محلهای پناه گرفتن مردم تبدیل شدند و شرکت بهرهبرداری، با وجود آنکه ایستگاهها برای چنین مأموریتی طراحی نشده بودند، فعالیت خود را برای پذیرش پناهجویان توسعه داد. ساعات فعالیت مترو افزایش یافت و ایستگاهها از صبح تا صبح روز بعد در اختیار مردمی قرار گرفتند که برای حفظ جان خود به زیرزمین پناه آورده بودند.
حشمتی با اشاره به تجربه جنگ گفت حتی در برخی موارد، مردم حضور در محدوده ایستگاههای مترو را به ماندن در خانههای خود ترجیح میدادند؛ موضوعی که به گفته او، نشان میدهد جایگاه مترو در ذهن و رفتار شهروندان در شرایط بحران تغییر میکند.
تداخل ایستگاه مسافری با پناهگاه
اما تجربه جنگ یک هشدار مهم نیز برای توسعه آینده مترو به همراه داشته است. حشمتی معتقد است هرچه نقشهای بیشتری به مترو سپرده شود، باید ظرفیت خود شبکه برای پذیرش این بارها نیز بهدقت بررسی شود. وی توضیح داد که ورود حجم بالایی از مردم به ایستگاهها در شرایط جنگی، چالشهایی ایجاد میکند که در طراحی عادی مترو کمتر دیده میشود. برای نمونه، امکان کنترل کامل افرادی که وارد ایستگاه میشوند وجود ندارد و باید احتمال ورود افراد یا تجهیزات خطرناک نیز در نظر گرفته شود. در تجربه جنگ، بخشی از پناهجویان پشت گیتها نگهداری و از طریق اتاق کنترل و دوربینها پایش میشدند.
حتی نیازهای سادهای مانند سرویسهای بهداشتی نیز در چنین شرایطی به یک چالش عملیاتی تبدیل شد. ایستگاههایی که برای حضور موقت مسافران طراحی شدهاند، در مواجهه با حضور طولانیمدت هزاران نفر با نیازهای متفاوتی روبهرو میشوند.
به همین دلیل، حشمتی بر ضرورت تفکیک میان کارکرد مسافری و کارکرد پناهجویی تأکید کرد. به گفته او، اگر قرار است ایستگاههای مترو در آینده نقش پناهگاه را نیز ایفا کنند، این کارکرد باید از ابتدا در طراحی و مطالعات دیده شود.
حفظ قطارها؛ بخش دیگری از تابآوری
یکی دیگر از تجربههای مهم جنگ، نحوه حفاظت از ناوگان مترو بود. حشمتی گفت شرکت بهرهبرداری در کمتر از هشت تا ۹ ساعت، قطارهایی را که امکان انتقال داشتند از محلهای پایان خطوط خارج کرد و به نقاط دیگری منتقل کرد تا از آسیب احتمالی در امان بمانند. وی این ناوگان را سرمایهای میداند که حفظ آن برای تداوم خدمترسانی در شرایط بحران ضروری است و معتقد است محل پارک و استقرار قطارها نیز باید در مطالعات تابآوری مترو مورد توجه قرار گیرد.
از نظر حشمتی، تجربه جنگ یک نکته دیگر را هم روشن کرد: مترو خودش ظرفیت محدودی برای پذیرش بحران دارد. اگر همه بار جابهجایی و پناهدهی شهروندان در شرایط اضطراری بر دوش مترو گذاشته شود و شبکه نتواند این بار را تحمل کند، اختلال در مترو میتواند به بحران دوم تبدیل شود. بنابراین در کنار تقویت نقش مترو، باید نقطهای که ظرفیت شبکه در آن به پایان میرسد نیز مشخص باشد.
نقشه راه؛ از مانور تا انرژی مستقل
قائممقام عملیات شرکت بهرهبرداری مترو تهران در ادامه، تدوین سند ملی تابآوری، برگزاری مانورهای مشترک، اتصال مترو به شریانهای درمانی، طراحی پناهگاههای چندمنظوره و بودجهریزی هدفمند را از محورهای ضروری برای آینده دانست.
وی مانورهای مشترک را یکی از دلایل آمادگی شرکت بهرهبرداری در شرایط بحرانی عنوان کرد و گفت این مانورها باعث میشوند نیروهای عملیاتی پیش از وقوع حادثه، سناریوهای مختلف را تجربه کنند و در زمان واقعی غافلگیر نشوند. اتصال مترو به شریانهای درمانی نیز از دیگر موضوعاتی بود که حشمتی بر آن تأکید کرد؛ موضوعی که میتواند در شرایط بحران، دسترسی سریعتر به مراکز درمانی و انتقال افراد را امکانپذیر کند.
در کنار این موارد، استقلال انرژی و پیشبینی منابع لازم برای ادامه فعالیت شبکه نیز باید در طراحی مترو دیده شود. به گفته او، هرچه نقش مترو در تابآوری شهر پررنگتر میشود، حفظ توان عملیاتی آن در زمان قطع یا اختلال زیرساختهای شهری اهمیت بیشتری پیدا میکند.
حشمتی در پایان، توسعه مترو را بخشی از امنیت و تابآوری تهران دانست و گفت اگر قرار است شهری تابآور داشته باشیم، ارتقای توان شرکت بهرهبرداری و توسعه مترو باید یکی از محورهای اصلی این مسیر باشد؛ با این ملاحظه که مأموریت اصلی مترو و ظرفیت واقعی آن در شرایط بحران همزمان با نقشهای جدید آن مورد توجه قرار گیرد.
دیدگاهتان را بنویسید