ساختمانهای امروز دارایی نیستند؛ بدهیاند
نبض نیوز: تابآوری شهری زمانی شکل میگیرد که زیرساختها، شبکههای اجتماعی، اقتصاد، محیطزیست و نظام مدیریت بحران جدا از هم دیده نشوند. مترو نیز بهعنوان یکی از مهمترین زیرساختهای زیرزمینی شهر، نمیتواند مستقل از اتفاقاتی که در سطح شهر رخ میدهد طراحی و مدیریت شود؛ زیرا کارکرد آن در زمان بحران، از جابهجایی مسافر فراتر میرود و میتواند به حفظ جریان زندگی، امدادرسانی و پشتیبانی از بخشهای آسیبدیده شهر کمک کند.
به گزارش نبض نیوز به نقل از روابط عمومی انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران؛ سولماز حسینیون، عضو انجمن صنفی مهندسان مشاور معمار و شهرساز ایران، در همایش تخصصی «افزایش تابآوری شهری با استفاده از ظرفیتهای مترو» با اشاره به تحول مفهوم تابآوری در چند دهه گذشته گفت: این مفهوم در ابتدا بیشتر با مقاومت در برابر بحران یا بازگشت به وضعیت پیشین شناخته میشد، اما در سالهای اخیر بر ارتقای ظرفیتها پس از بحران و رسیدن به سطح بالاتری از آمادگی تأکید دارد.
به گفته وی، تابآوری وضعیت ثابت و دستیافتهای نیست، بلکه فرایندی مداوم است که با یادگیری، بازنگری و مواجهه با شرایط جدید ادامه پیدا میکند. برگزاری نشستهایی با حضور متخصصان حوزههای مختلف نیز بخشی از همین فرایند یادگیری و افزایش ظرفیت تابآوری است.
حسینیون با تأکید بر اینکه تابآوری نباید بهصورت جزیرهای بررسی شود، اظهار کرد: هرچند موضوع این همایش شبکه مترو است، اما مترو زیرساختی مهم برای کل شهر محسوب میشود و ایستگاههایی که در سطح شهر دیده میشوند، باید در ارتباط با ساختارهای پیرامونی خود مورد مطالعه قرار گیرند.
وی با اشاره به تجربه فعالیت خود در پروژههای تابآوری در استرالیا طی سه سال گذشته، یکی از تغییرات مهم در ادبیات جدید تابآوری را توجه به بحرانهای پیچیده و چندمخاطرهای دانست. به گفته حسینیون، برنامهریزی برای مترو نباید تنها بر یک سناریو مانند جنگ یا استفاده از ایستگاهها بهعنوان پناهگاه متمرکز باشد؛ زیرا تهران همزمان با خطراتی مانند زلزله، سیل، آلودگی، اختلال انرژی و حمله نظامی روبهرو است و این مخاطرات ممکن است بهصورت همزمان یا زنجیرهای رخ دهند.
وی توضیح داد که یک حمله نظامی میتواند به قطع برق، اختلال در ارتباطات، آسیب به تأسیسات، آتشسوزی یا توقف بخشی از خدمات شهری منجر شود و وقوع زلزله یا سیل در چنین شرایطی آثار بحران را تشدید کند. بنابراین، ظرفیتسازی برای تابآوری باید بر اساس سناریوهایی انجام شود که در آن چند اتفاق همزمان یا در پی یکدیگر رخ میدهند.
مترو؛ بخشی از ظرفیت اقتصادی و اجتماعی شهر
عضو انجمن صنفی مهندسان مشاور معمار و شهرساز ایران با اشاره به اینکه تابآوری تنها به حفظ منابع و سرمایهها محدود نمیشود، گفت زیرساختهایی مانند مترو میتوانند ارزش افزوده ایجاد کنند و بهعنوان محرک اقتصادی عمل کنند. این اثرگذاری گاهی رسمی است؛ برای مثال، افزایش ارزش املاک در اطراف ایستگاههای مترو. بخشی از آن نیز در اقتصاد غیررسمی شهر، از جمله فعالیت دستفروشان و گروههایی که از جریان رفتوآمد در ایستگاهها استفاده میکنند، دیده میشود.
حسینیون همچنین بر ضرورت توجه به نیاز گروههای آسیبپذیر تأکید کرد و گفت اگر قرار است از مترو در شرایط جنگی یا دیگر بحرانها بهعنوان پناهگاه استفاده شود، باید از ابتدا روشن باشد که این فضا تا چه اندازه برای سالمندان، افراد دارای معلولیت، زنان دارای کالسکه کودک و دیگر گروههای کمتوان قابل دسترس است. وجود آسانسور در برخی ایستگاهها بهتنهایی پاسخگوی این نیازها نیست؛ بهخصوص در شرایط بحرانی که ممکن است برق قطع شود و پلههای برقی از کار بیفتند.
پیوند زیرساختهای سخت، نرم و سبز
حسینیون با اشاره به انواع زیرساختهای شهری گفت: شهر تنها از زیرساختهای سخت مانند مترو، پل و شبکههای حملونقل تشکیل نشده است؛ زیرساختهای سبز، آبی، اجتماعی و اطلاعاتی نیز در تابآوری شهر نقش دارند و میان این شبکهها ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد.
وی با اشاره به شبکه قناتهای تهران تشریح کرد: قناتها را میتوان بخشی از شبکههای سبز یا سبز ـ آبی زیرزمینی دانست. باید بررسی شود که آیا این شبکهها صرفاً بهعنوان موانعی در مسیر توسعه مترو دیده میشوند یا میتوان از ظرفیت آنها برای افزونگی، مدیریت بحران و پشتیبانی از زیرساختهای شهری استفاده کرد.
به گفته حسینیون، در برنامهریزی تابآوری لازم است ارتباط میان شبکههای مترو، شبکههای هوشمند، زیرساختهای ارتباطی، منابع آب، انرژی و دیگر سامانههای شهری مورد توجه قرار گیرد. وی همچنین مترو را یکی از ابزارهای تحقق عدالت در شهر دانست و گفت این شبکه میتواند دسترسی گروههای مختلف به فرصتهای اقتصادی، خدمات درمانی، مراکز آموزشی و دیگر امکانات شهری را فراهم کند و در کاهش نابرابریهای فضایی نقش داشته باشد.
از پناهگاه تا شبکه امدادرسانی
حسینیون با اشاره به مباحث مطرحشده درباره استفاده از مترو برای حفاظت از جان شهروندان در شرایط جنگی، بر ضرورت توجه به نقش گستردهتر این شبکه تأکید کرد. به گفته او، مترو میتواند علاوه بر فراهمکردن فضای امن برای شهروندان، بهعنوان شبکهای لجستیکی برای امدادرسانی و حفظ حیات شهر عمل کند.
وی توضیح داد: اگر حادثهای در بخشی از تهران رخ دهد، نباید به این معنا باشد که سایر بخشهای شهر نیز متوقف شوند. در یک نظام تابآور، اجزای مختلف باید تا حدی خودبسنده باشند و بتوانند در زمان آسیبدیدن یک بخش، نقش پشتیبان را برای آن ایفا کنند.
وی در عین حال یادآور شد که مترو در برخی شهرهای جهان برای مقابله با گرمای شدید نیز بهعنوان فضای زیرزمینی امن مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، نوع مخاطرات در شهرهای مختلف متفاوت است و طراحی و بهرهبرداری از فضاهای زیرزمینی باید با ویژگیهای اقلیمی و مخاطرات هر شهر تناسب داشته باشد.
هر ایستگاه، ویژگیها و نیازهای خاص خود را دارد
حسینیون بر ضرورت هماهنگی شبکه مترو با برنامههای مدیریت بحران شهر تأکید کرد و گفت در مدیریت بحران، مسیرها و فضاهای تخلیه اضطراری تعریف میشوند، اما باید بررسی شود که این شبکهها تا چه اندازه با شبکه زیرزمینی مترو هماهنگ هستند.
وی افزود که همه ایستگاههای مترو را نمیتوان با یک الگوی ثابت طراحی و مدیریت کرد. ایستگاههایی مانند سعدی، امام خمینی و بازار، به دلیل موقعیت شهری، نوع فعالیتهای پیرامونی و جمعیت استفادهکننده، ویژگیهای متفاوتی با ایستگاههایی مانند طالقانی دارند که در محدودههای اداری قرار گرفتهاند. این تفاوتها باید در تصمیمگیریهای مربوط به طراحی، ساخت و بهرهبرداری، چه در شرایط عادی و چه در زمان بحران، مورد توجه قرار گیرد.
عضو انجمن صنفی مهندسان مشاور معمار و شهرساز ایران با اشاره به ازدحام شدید در برخی ایستگاهها، این وضعیت را از منظر مدیریت بحران مهم دانست و گفت در شرایط اضطراری، ازدحام میتواند به حادثهای مستقل تبدیل شود. او به مفهوم «سمپید» یا حوادث ناشی از هجوم و فشردگی جمعیت اشاره کرد و افزود که مدیریت ظرفیت ایستگاهها باید با توجه به ریتمهای زمانی شهر انجام شود؛ زیرا شهر در طول روز، هفته، فصل و مناسبتهای مختلف الگوهای متفاوتی از جابهجایی و تجمع دارد.
کاربریهای جانبی و ملاحظات ایمنی
حسینیون همچنین به کمبود سرویسهای بهداشتی در ایستگاههای مترو اشاره کرد و گفت این موضوع برای سالمندان، بیماران و افرادی که امکان خروج سریع از ایستگاه یا استفاده از پلهها را ندارند، اهمیت زیادی دارد. چنین نیازهایی در شرایط بحران میتوانند به مسائل جدی تبدیل شوند و باید در ارزیابی تابآوری ایستگاهها مورد توجه قرار گیرند.
وی در ادامه درباره برخی کاربریهای تجاری در ایستگاهها هشدار داد و گفت فعالیتهای اقتصادی در مترو، هرچند ممکن است برای گروهی از افراد درآمد ایجاد کند، باید از نظر ایمنی و مدیریت بحران نیز بررسی شود. به گفته حسینیون، تجربه آتشسوزی ساختمان پلاسکو نشان داد که استفاده نامناسب از مسیرهای فرار و تبدیل آنها به فضای انبار یا فعالیت تجاری میتواند در زمان حادثه پیامدهای سنگینی داشته باشد.
حسینیون در پایان تأکید کرد که مترو باید بهعنوان بخشی از یک سیستم پیچیده، چندلایه و چندعملکردی دیده شود؛ سیستمی که همزمان با جابهجایی، از اقتصاد، عدالت فضایی، دسترسی اجتماعی، امدادرسانی و تداوم حیات شهری پشتیبانی میکند. به گفته او، تهران برای تقویت تابآوری خود ناچار نیست از نقطه صفر آغاز کند، زیرا بسیاری از ظرفیتها و زیرساختها از قبل وجود دارند؛ اما لازم است این ظرفیتها در قالب شبکهای بههمپیوسته شناسایی، هماهنگ و بازطراحی شوند.
دیدگاهتان را بنویسید