پنجدرصد اختلاف در تعدیل، پیمانکاران را به کمیته نظام فنی و اجرایی کشاند
نبض نیوز: پناهگاه بودن مترو تهران ایده جدیدی نیست. این موضوع به سالهای آغاز طراحی شبکه مترو در تهران بازمیگردد؛ زمانی که هنوز نخستین خطها ساخته نشده بودند و یک نامه از سوی سازمان آمادگی ملی و بسیج غیرنظامی، استفاده از تأسیسات مترو بهعنوان پناهگاه را مطرح کرد. محسن هاشمی رفسنجانی، مدیرعامل اسبق شرکت متروی تهران، در همایش تخصصی «افزایش تابآوری شهری با استفاده از ظرفیت مترو» با مرور اسناد پنج دهه ساخت مترو، روایت کرد که چگونه ایده پناهگاهی بودن مترو بارها در ایران مطرح، بررسی، کنار گذاشته و دوباره احیا شده است؛ روایتی که در دهه ۱۳۸۰ حتی به طراحی و اجرای حدود ۸۰ درصد از یک پناهگاه کامل NBC در ایستگاه قیطریه رسید، اما این پروژه نیز نیمهتمام ماند.
به گزارش نبض نیوز به نقل از روابط عمومی انجمن سازندگان و پیمانکاران مترو استان تهران؛ هاشمی سخنان خود را با اشاره به سابقه نیمقرنی مترو تهران آغاز کرد. به گفته وی، فعالیت رسمی ساخت مترو از سال ۱۳۵۴ و با تأسیس شرکت مترو آغاز شد و در همان دوره، قراردادی با مشاور فرانسوی سوفرتوپ برای طراحی چهار خط نخست به امضا رسید. هاشمی در مرور اسناد تاریخی مترو به سندی مربوط به آذر ۱۳۵۵، یعنی ۱۷ آذر آن سال، اشاره کرد که در آن مذاکرات شورای پدافند ملی و موضوع استفاده از تأسیسات مترو بهعنوان پناهگاه مطرح شده بود.
از نخستین نامه پناهگاه تا بازگشت ایده در دهه ۸۰
نخستین نشانههای جدی توجه به کارکرد پناهگاهی مترو به سال ۱۳۵۵ بازمیگردد؛ زمانی که سازمان آمادگی ملی و بسیج غیرنظامی از شهرداری تهران خواست امکان استفاده از تأسیسات مترو بهعنوان پناهگاه بررسی شود. موضوع به مشاور فرانسوی پروژه ارجاع شد و مطالعاتی درباره میزان حفاظت در برابر بمباران انجام گرفت. برای بمبهای کوچکتر حدود سه متر پوشش خاک و برای بمبهایی تا هزار کیلوگرم، حدود ۲۰ متر خاک روی ایستگاه و یک لایه بتنی یکمتری پیشنهاد شده بود. همچنین نصب درهای فولادی، تهویه ویژه، فیلترهای هوا و فاضلاب مخصوص نیز در نظر گرفته شد. برای پناه دادن به حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر در برابر بمبهای ۵۰۰ کیلوگرمی، هزینهای حدود ۲۰ میلیون تومان برآورد شده بود که با افزایش حدود ۷۵ درصدی هزینههای ساختمانی همراه میشد. در نهایت، مشاور به این جمعبندی رسید که ترکیب کارکرد حملونقلی و پناهگاهی، عملکرد مطمئن هیچیک را تضمین نمیکند و ایده پناهگاه ویژه از برنامه ساخت مترو کنار گذاشته شد.
با آغاز جنگ ایران و عراق، این ایده دوباره بازگشت. هاشمی با اشاره به سخنرانیهای اکبر هاشمی رفسنجانی در فاصله سالهای ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۳ گفت در آن دوره، مترو بهعنوان یکی از بهترین گزینههای پناهگاهی برای تهران هفتمیلیونی مطرح شد؛ هرچند این بار نیز بحث ایجاد یک پناهگاه کامل ضدشیمیایی، رادیواکتیو و بیولوژیک دنبال نشد.
نقطه عطف بعدی، تشدید مناقشه هستهای از سال ۱۳۸۱ بود. هاشمی با استناد به خاطرات اکبر هاشمی رفسنجانی از جلسه شورای عالی امنیت ملی در ۲۴ اسفند ۱۳۸۳ گفت با مطرح شدن احتمال تحریم و حمله نظامی، موضوع پناهگاه در تهران و کلانشهرها بار دیگر در سطوح عالی کشور جدی شد و به مترو ابلاغ شد که این کارکرد را در طراحی ایستگاهها در نظر بگیرد. در همین دوره، خط ۷ مترو نیز با تأکید بر ملاحظات پناهگاهی در دستور کار قرار گرفت و زمینه برای طراحی یک ایستگاه با کارکرد پناهگاهی کامل فراهم شد؛ پروژهای که در ادامه به ایستگاه قیطریه رسید.
از عمق خط ۷ تا پناهگاه قیطریه
هاشمی در ادامه به عمق بخشی از خط ۷ اشاره کرد که به گفته وی، بهطور ناخواسته با برخی الزامات پناهگاهی همراستا شد. در محدوده تونل توحید، بهدلیل تغییر مسیر این تونل، خط ۷ در بخشی از مسیر حدود هفت تا هشت متر عمیقتر شد؛ البته این عمق در تمام مسیر حدود ۱۰ کیلومتری خط وجود ندارد. همزمان با قرارداد خط ۶، تصمیم گرفته شد یکی از ایستگاههای مترو بهطور کامل برای استفاده بهعنوان پناهگاه تجهیز شود و ایستگاه قیطریه برای این کار انتخاب شد.
برای این پروژه، مترو ابتدا از یک مشاور داخلی برای بررسی تجربه کشورها در زمینه پناهگاهسازی و تابآوری شهری استفاده کرد و سپس شرکت «سکو آزما» با همکاری یک مشاور سوئیسی، طراحی پناهگاه NBC قیطریه را پیش برد؛ پناهگاهی با قابلیت حفاظت در برابر تهدیدهای هستهای، بیولوژیک و شیمیایی. قرار بود تجهیزات مورد نیاز از شرکتهای خارجی تأمین و همزمان با سازمان صنایع دفاع برای انتقال فناوری و تولید داخلی آنها مذاکره شود. هیئتمدیره مترو در سال ۱۳۸۴ با این قرارداد موافقت کرد.
به گفته هاشمی، پروژه تا زمان خروج او از مترو در حدود سال ۱۳۸۹ به نزدیک ۸۰ درصد پیشرفت رسید. بخشی از تجهیزات از سوئیس وارد و نصب شد؛ از جمله سامانههای فیلتراسیون، کنترل فشار و تهویه ویژه، درهای فولادی و تجهیزاتی که برای جلوگیری از ورود هوای آلوده، گاز یا تشعشعات احتمالی از تونل به فضای پناهگاه در نظر گرفته شده بود. با این هدف، ایستگاه از تونل نیز جدا شد. با خروج هاشمی، اختلاف میان پیمانکار و کارفرما مانع ادامه قرارداد شد و پروژه نیمهتمام ماند. او گفت بخش قابل توجهی از کار همچنان انجام شده و ابراز امیدواری کرد پروژه دوباره در دستور کار قرار گیرد و به بهرهبرداری برسد.
هزینه پناهگاه؛ از قیطریه تا تجربه سوئیس
هاشمی هزینه ساخت یک ایستگاه کامل با استانداردهای پناهگاه NBC را حدود ۱۲ میلیون دلار برآورد کرد؛ ایستگاهی با ظرفیت حدود پنج هزار نفر که امکان حفاظت در برابر تهدیدهای هستهای، شیمیایی و بیولوژیک را داشته باشد و در شرایط بحران، امکان اسکان دو تا سه هفتهای مردم را فراهم کند. به گفته او، این رقم هزینه یک ایستگاه کامل با چنین استانداردهایی است، نه فقط هزینه افزودن تجهیزات پناهگاهی به یک ایستگاه معمولی. او همچنین به برآوردهای آن دوره اشاره کرد که هزینه ساخت نخستین ایستگاه حدود ۱۲ میلیارد تومان و ایستگاههای بعدی حدود ۷ میلیارد تومان بود.
این طراحی با مطالعه فرانسوی دهه ۵۰ تفاوت اساسی داشت؛ در آن مطالعات، تهدیدهای هستهای، شیمیایی و بیولوژیک به شکل امروزی در نظر گرفته نشده بود، در حالی که در پروژه قیطریه هر سه دسته تهدید مبنا قرار گرفت.
هاشمی در توضیح تجربه کشورهای دیگر، به سوئیس اشاره کرد که به گفته او، پناهگاه NBC را بخشی از الزامات ساختوساز میداند و حتی خانههای شخصی نیز باید فضای پناهگاهی داشته باشند. در مناطق قدیمی نیز ساختمانهای جدید و بزرگ میتوانند برای تأمین پناهگاه ساکنان محله مورد استفاده قرار گیرند. او از سوئد، فنلاند و سنگاپور نیز بهعنوان کشورهایی با تجربه مشابه یاد کرد. در زمان اجرای پروژه قیطریه نیز همراه با مشاور و پیمانکار به سوئیس رفتند و از کارخانههای تولید تجهیزات بازدید کردند تا زمینه انتقال فناوری و تولید داخلی تجهیزات فراهم شود؛ هدف این بود که تجربه قیطریه بعدها در مترو دیگر کلانشهرهای ایران نیز تکرار شود.
پنجاه سال فاصله میان تصمیم و اجرا
هاشمی با اشاره به طرحهای جدید برای تبدیل برخی ساختمانهای بلند و پارکینگهای عمیق به پناهگاههای حداقل ضدانفجار، به فاصله طولانی میان تصمیم و اجرا پرداخت. به گفته او، نخستین مکاتبه رسمی درباره استفاده پناهگاهی از مترو در سال ۱۳۵۵ انجام شد، اما پس از پنج دهه تهران هنوز به یک شبکه واقعی پناهگاه شهری دست پیدا نکرده است. او همچنین به تصویب کلیات طرح کمیسیون شهرسازی و معماری شورای شهر تهران در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ درباره احداث و بهرهبرداری از پناهگاهها و فضاهای امن شهری و رعایت الزامات پدافند غیرعامل اشاره کرد؛ طرحی که هنوز وارد مرحله اجرا نشده است.
هاشمی در پایان، تابآوری شهری را به شرایط سیاسی و امنیتی کشور پیوند زد و با اشاره به «کشمکش میان مثلث دیپلماسی، خیابان و میدان» و تفاهمنامهای که به گفته او میتوانست ایران را در «سیفساید» قرار دهد، نسبت به ادامه این وضعیت ابراز نگرانی کرد و گفت بیم آن دارد که این کشمکش «کمر ایران را بشکند».
دیدگاهتان را بنویسید